Cografya

Dogu Türkistan’in yüzölçümü ve yüzey sekilleri :
Türklerin yasadigi ülke manasina gelen Türkistan’in dogu bölgesini teskil eden Dogu Türkistan’in yüzölçümü 1.828.418 Km2 olup, bunu1/3 çöller, 90.000 Km2 sini ormanliklar geri kalanini tarima elverisli topraklar ve daglik bölgeler teskil eder. Dogu Türkistan’in Kuzeyinde Altay daglari, güneyinde Karakum çölü ile Altundagi (Kuenlun) ve Pamir daglari yükselir. Ülkenin orta kisminda ise kendisinin boydan boya kesen Tanri dagi silsilesi bulunur.bu dag silsilesi ülkeyi kuzeyde Cungarya, Güneyde ise Tarim havzalari olmak üzere iki önemli kisma ayirir. Yüksekligi 4000 mt civarinda olan Tanri daglarinin orta kisminda ise Turfan çukurlugu yer alir. Tanri daglarinin Dogudan Batiya uzunlugu 2500 km ‘dir. Bu dag silsilesinin 1700 km’lik kismi Dogu Türkistan’in sinirlari içerisinde kalir. Bu daglarin kuzeyden güneye uzunlugu 2500-2700 km’yi bulur. Bir tarihi menkibeye göre; bu heybeti dag silsilesine insanlar, göge yükselen ve çikilmasi imkansiz bir duygu veren bu daglara Tanri daglari adi vermislerdir. Bundan dolayi Tanri daglari Türk topluluklari tarafindan kutsal bir dag olarak görülmüstür. Tanri daglarinin kapladigi genis ve yüksek alan ülkenin iklimine de tesir etmistir. Kuzeyden gelen nemli havanin güneye geçmesine mani olur. Dolayisiyla ülkenin güney kisimlari daha kurak geçer. Yagmur ve kar olarak iyi yagis alan Tanri daglari ormanlarla kaplidir. Çogunlugunu çam, ardiç, simsir gibi agaçlarin kapladigi ormanlar Tanri daglarina ayri güzellik ve hasmet verir. Kapsadigi genis alan dolayisiyla Ili, Tokkuztara, Mogulküre,Turfan, Çongyultuz, Küçükyultuz gibi pek çok ovayi sinesinde barindirir. Tanri daglari ülkeyi batidan doguya iki büyük havzaya böler. Bu havzalar Tarim ve Cungarya havzalaridir. 

a.Tarim Havzasi :
900.000 km2 yüzölçümü ile Tarim havzasi ülkenin yarisindan fazla bir alanini kapsar. Tanri daglari ile Karanlik daglari arasinda uzanan havzanin 500.000 km2 alani ile dünyanin en büyük çöllerinden biri olan Taklamakan çölü olusturur. Tarim havzasinin geri kalan kismini 400.000 km2’lik ziraata uygun topraklar olusturur. Havzanin dogudan batiya mesafesi 1000 km’dir. Havzanin denizden yüksekligi 280 ile 1300 mt arasinda degisir. Tarim havzasinin su ihtiyacini bilhassa ziraata elverisli yerlerde Tarim nehri karsilamaktadir. Birkaç koldan meydana gelen Tarim nehri havzanin dogu istikametine akar ve Karaburan (Lop) gölüne dökülür. 

b.Cungarya Havzasi :
Ülkenin ikinci büyük havzasini Tanri daglari ile Altay daglari arasinda kalan Cungarya havzasi olusturur. Yaklasik 600.000 km2 yi bulan Cungarya havzasi Tarim havzasina nispetle daha küçük, fakat daha verimli topraklardan meydana gelir. Dogu Türkistan’in Kuzey bölgesini olusturan Cungarya havzasi yer yer engebeli bir arazi yapisina sahiptir. Havzanin güney kisimlari sulanabilen arazilerden olustugu için oldukça verimlidir. Ayrica otlak olarak genis arazilerin bulunmasi Cungarya havzasini hayvancilik içinde cazip bir yer haline getirir. Bunlara ilaveten ülkeyi komsu memleketler ile Uzakdogu ülkelerine baglayan kara ve demir yollarinin bu havzadan geçmesi diger kisimlara nispeten bölgeyi her sahada kalkinmis duruma getirmistir. Bugünkü Dogu Türkistan’in baskenti Ürümçi de Cungarya havzasi içerisinde yer alir. 

c.Akarsular :
Dogu Türkistan’in en önemli akarsulari tarim havzasini sulayan Tarim nehriyle Cungarya havzasini sulayan Bulungir, Kara Irtis ve Hurungudu nehirleridir. Karakurum daglarinin dogu yamaçlarindan dogan Tarim nehri güneye dogru akarak Dogu Türkistan ile Kesmir arasindaki sinira kadar ulasir ve oradan doguya dogru yönelir ve Lop gölüne dökülür. Alti koldan meydana gelen Tarim nehrinin uzunlugu 1.600 km’dir. Tarim nehrini olusturan kollarin en önemlisi Kasgar sehrinin bulundugu vadiyi sulayan Kasgar deryasidir.
Güney batidan gelen ve Yarkent vadisini sulayan Yarkent deryasi ile güneyden gelen Hoten ovasini sulayan Hoten deryasi ve Aksu bölgesini sulayan Aksu deryasi, Tarim nehrinin diger kollarini olusturur. Bu büyük nehir ve kollari buz ile karlarin erimesinden ve daha ziyade ilkbaharda görülen yagislardan beslenir. Modern sulama teknigi olmadigi için son derece basit usullerle yapilan sulamalar ile de ürünlerin yetismesine kafi gelmemektedir. Ülkenin en dogusunda akan Bulungir irmagi Urumçi’ye kadar olan bölgeyi sulayarak güneye dogru akar ve Yulutoy gölüne dökülür. Dogu Türkistan’in dogu ve kuzey bölgelerini sulayan Kara Irtis ve Hundügü nehirleri basta Turfan bölgesi olmak üzere, ülkenin kuzey bölgelerinde bol pamuk ve ipek yetismesini saglar Kara Irtis nehri Kazakistan’da Zaysan gölüne dökülürken, Hurundugu nehri vadilerde olusan küçük göllerde kaybolur. Bu arada Dogu Türkistan’da fazla göl bulunmamaktadir. Ülkenin en önemli gölllerini olusturan Bagraç ile Lop gölleri Tanri daglarinin güneyinde ve güneydogusunda bulunmaktadir. Ebi gölü ise Cungarya havzasinda yer almaktadir. Bu göller, karlarin ve buzlarin erimesi ile olusan küçük irmak sularindan beslenir. Ili Deryasi: Dogu Türkistan da su miktari en bol olan nehirdir. Bu nehri olusturan kollarin en önemlileri olan Tikes deryasi, Künes deryasi ve Kas deryasi, Yamatu’da birlesirler. Yillik akin miktari 15 milyar 800 milyon m3 civarindadir. Ili deryasi ülkemiz genelindeki toplam akim miktarinin %20 olusturur. Ancak 12 milyar m3 su, ülke disina yani kuzeybatiya yönelip (Ili nehri) Kazakistan’daki Balkas gölüne dökülür. Irtis Deryasi: Altay daglarinin güney eteklerinden baslar. Irtis nehrinin önemli kollari ise Burçin deryasi ve Kaba deryasidir. Irtis’in yillik akin miktari 12 milyar 600 milyon m3 olup 10 milyar m3 civarindaki su yurt disina akmaktadir. 

Iklim 

Hava sicakligi Kara ikliminin hakim oldugu ülkemizde, yükselti ve daglarin uzanisi degisik bölgelerde iklim farkliligini ortaya çikarmistir. Dolayisiyla mevsimlere göre söyle bir tablo olusur. Altay daglari alçak oldugu için ülkenin kuzeyi kuzey sektörden sokulan soguk hava etkisinde kalir. Tanri daglari ise yüksek oldugu için kuzeyden gelen soguk hava kütlesi güney Dogu Türkistan’a geçemediginden kuzey ile güney ikliminde büyük farklilik arz etmektedir. Tanri daglarinin kuzeyinde soguk mutedil, güneyinde sicak mutedil iklime rastlanmaktadir. Kuzey Dogu Türkistan’da kis uzun hava çok soguk oldugu için nehirler dahi donar. Yillik ortalama sicakligi 6-7 santigrad dereceye kadar inmektedir. Hatta Çingil ilçesinde 49.7 santigrada kadar düsmektedir. Güney Dogu Türkistan’da yillik ortalama sicaklik 10 santigradin üzerindedir. Ocak aylarindan –8 ve -10 derece arasinda degisir. Yaz aylarinda güney ve kuzey sicakliklarinda büyük bir fark yoktur. Turfan havzasinin yer sekli çukur, etrafi yüksek oldugu için haziran ayindan Agustos ayina kadar ortalama sicaklik 30 derece üzerinde seyir eder. En yüksek sicaklik 47.6 dereceye kadar çikmaktadir. Bunu için halk Turfan’a “Ates Adasi” demektedir.  

2. Dogu Türkistan’in idari yapisi :

Ekim 1949 yilinda Çin halk Cumhuriyeti’nin kuruldugu ilan edilmistir. Cumhuriyetin ilanindan sonra Çin anayasasinda belirlenen “Ulusal Azinliklarin Bölgesel Özerkligi” prensibine dayanarak, Dogu Türkistan’da önce otonom birimler kurulmaya baslandi. 1954 yilinda ilk Ili Kazak otonom Oblasti’nin kurulmasiyla birlikte toplam 5 otonom oblast ve 6 otonom nahiye kurulmustur. Daha sonra 1 ekim 1955’te “Sincang Uygur Özerk Bölgesi” kurulmustur. Böylece Sincang Uygur Özerk Bölgesi (Dogu Türkistan) küçük otonom ünitelere parçalanan, otonom eyaletler haline getirilmistir. Anayasada yer alan “Milli Otonom Kanununa” göre her milletin ulusal otonom bölgeleri, merkezi halk hükümetine bagli yerel hakimiyet üniteleri olup, devletin normal yerel idari birimleri gibi çalismasinin yani sira Anayasa ve kanunlarda belirlenen otonom birimler, söz konusu bölgelerdeki milletin siyasi, iktisadi ve kültürel özelliklerini, yerel hukuk prensiplerini de belirleyebilir. Sincang Uygur Özerk Bölgesi (Dogu Türkistan) özerk bölge hükümetine dolaysiz bagli olan 5 otonom oblast, 8 vilayet 3 bagimsiz belediye halinde milletler haklari taksim edilmistir. 
Otonom Oblastlar: Ili Kazak otonom oblasti, Sanci Hui otonom oblasti, Bayingulun Mogol otonom oblasti, Börütala Mogol otonom oblasti ve Kizilsu Kirgiz otonom oblaslaridir. 
Otonom Nahiyeler (ilçe): Mori otonom nahiyesi, Barköl Kazak otonom nahiyesi, Kubuksar otonom nahiyesi, Çapçal Sive otonom nahiyesi, Karasehir Huizu otonom nahiyesi, Taskorgan Tacik otonom nahiyesi gibi 6 otonom nahiyesi bulunmaktadir. 
Vilayetler (iller): Kumul,Turfan,Altay, Tarbagatay, Aksu, Kasgar, Hoten. 
Bagimsiz Belediyeler: Urumçi, Karamay, Sihenzeden ibaret olup, bu belediyeler diger Büyük sehir belediyeleri gibi bulundugu bölgenin il yada otonom oblast yönetimine bagli degildir. Bunlar Iller ve otonom oblastlar gibi özerk bölge hükümetine baglidirlar. Otonom oblast ve Vilayetler bünyesindeki sehirler sirasi ile söyledir: Kasgar, Gulca, Kumul, Korla, Kuytung, Sanci, Aksu, Hoten gibi 8 sehir bulunmaktadir. Ayrica otonom oblast ve Illere bagli 78 ilçe bulunmaktadir. Asagida iktisadi ve ticari öneme sahip sehirler kisaca tanitilacaktir. Urumçi Sehri: (Dogu Türkistan) Sincang Uygur Özerk Bölgesinin Baskenti olup siyasi, iktisadi ve ulasim merkezidir. 
Urumçi Tanri daglarinin kuzeyinde Cungarya havzasinin güney dogusunda bulunmaktadir. 
Kasgar Sehri: Tarim havzasinin batisinda Kizil derya (irmak) kenarinda olup iki bin yildan fazla tarihi geçmise sahip olan eski Türk sehridir. Kasgar güney, Dogu Türkistan’in önemli siyasi, iktisadi ve kültürel merkezlerinden biridir. 
Gulca sehri: Ili Kazak otonom oblastinin bassehri olup, Dogu Türkistan’in batisindaki Kazakistan hududuna 100 km. uzaklikta, Ili derya vadisinde yer almaktadir. Ayni zamanda Gulca Orta Asya Türk Cumhuriyetlerine açilan önemli ticaret merkezi konumundadir. 
Karamay Sehri: Cungarya havzasinin batisinda olup, 1950’lerden bu yana çölde kurulan ilk petrol sehridir. 
Sihenze Sehri: Tanri Dagi’nin kuzeyinde Manas nehri kenarinda yer alir. Bu sehri 1960’lardan itibaren kurulmaya baslayan yeni bir sehirdir. Sehrin altyapi kurulusu mükemmel, çevresi güzel, sanayi, tarim ve ticaretin bir arada kaynastigi modern bir kenttir. Nüfusunun %90 nina yankini Çin’lidir. Dogu Türkistan’in küçük milli otonom ünitelere parçalanmasi gibi bir durum Çin’in diger eyaletlerinde olmamistir.